e.jpg?sfvrsn=36499514_7 "20210607_123225 (2)E")
De energietransitie, de omslag naar circulaire productie of fatsoenlijke arbeidsomstandigheden in de agrarische toeleveringsketens: zulke veranderingen raken niet één organisatie of sector, maar hele systemen. Juist daardoor zijn ze complex en moeilijk te sturen. In zijn oratie laat hoogleraar Nicolas Chevrollier zien hoe principes uit de natuur kunnen helpen om duurzaamheidstransities beter te begrijpen én verder te brengen.
Om anders naar duurzaamheidstransities te kijken, liet Chevrollier zich inspireren door de biologie, een fascinatie uit zijn jeugd. Volgens hem wijst de evolutie op drie belangrijke krachten: alterity, synergie en resonantie.
Alterity: wezenlijk anders zijn
In de evolutie zijn variatie en verschil essentieel: wat vandaag weinig waarde lijkt te hebben, kan precies zijn wat een veranderende omgeving later nodig heeft. “We missen nu vaak die variatie, terwijl die de sleutel is tot evolutie”, zegt Chevrollier. Dat geldt volgens hem ook voor ons denken over economische groei. De afgelopen zeventig jaar stond groei van het bruto binnenlands product (bbp) centraal in beleid, vanuit de gedachte dat die leidt tot meer banen, welvaart en welzijn. In welvarende landen gaat dat verband volgens Chevrollier steeds minder vanzelfsprekend op.
In zijn oratie bespreekt Chevrollier het concept postgroei: hoe kunnen we zo goed mogelijk in menselijke behoeften voorzien, zonder economische groei als belangrijkste uitgangspunt te nemen? “Het doel is om menselijke behoeften te vervullen binnen de grenzen van de planeet. We moeten voorkomen dat we onze natuurlijke bronnen uitputten.”
Meebewegen met de omgeving
De tweede kracht is synergie: verschillende actoren en systemen die zich in samenhang ontwikkelen en elkaar versterken. “Denk aan een bij die bloemen bestuift. Daar profiteren zowel de bij als de bloemen van, maar ook andere dieren die van die bloemen afhankelijk zijn”, legt Chevrollier uit. Datzelfde principe ziet hij terug in het Westland. “Hier is zichtbaar hoe energie, water, arbeid en huisvesting met elkaar verweven zijn. Telers delen kennis en zoeken samen met overheid en inwoners naar oplossingen voor problemen die het hele tuinbouwcluster raken.”
De derde kracht, resonantie, is het vermogen om je af te stemmen op je omgeving, in plaats van die voortdurend aan te passen aan organisatiedoelen. Als voorbeeld noemt Chevrollier Lenteland, een netwerk van coöperatieve boerderijen. Daar volgt de productie het natuurlijke groeiseizoen, in plaats van primair de rapportagecyclus van aandeelhouders.
Leren om anders te denken én te doen
Deze drie krachten vragen om mensen die kunnen handelen binnen complexe systemen. Dat betekent ook dat we minder in termen van competitie moeten denken. “Van jongs af aan leren we om de beste te willen zijn. Competitie is niet per definitie slecht, het helpt ons ook om doelen te bereiken. Maar we moeten leren inzien wat samenwerking ons kan opleveren en hoe we daar allemaal van kunnen profiteren.”
Daar ligt volgens Chevrollier een belangrijke opdracht voor het onderwijs. Hij spreekt van agentic education: onderwijs dat mensen leert dominante aannames kritisch te onderzoeken, alternatieven te verbeelden en gezamenlijk te handelen. “Studenten moeten gezamenlijk leren, experimenteren, omgaan met onzekerheid en accepteren dat zij niet de enige leider in een systeem zijn.”
Leiderschap ervaren
Die benadering past hij ook toe in het Global Immersion Programme voor MBA-studenten. Deelnemers gaan naar Chamonix en Grenoble om daar van dichtbij de gevolgen van klimaatverandering in de Alpen te ervaren. Tegelijk zijn ze tijdens activiteiten letterlijk van elkaar afhankelijk. “Deelnemers zitten samen aan een touw vast en slapen in een berghut. Ze moeten leren onzekerheid te managen, zich aan anderen aan te passen en soms de leiding te pakken, ook als ze niet alles weten.” Daarmee wordt de duurzaamheidstransitie meer dan een technisch of economisch vraagstuk. “Duurzaamheidstransities zijn in hoge mate systemisch, maar ook zeer persoonlijk.”