Technologische ontwikkelingen zoals AI, crypto en blockchain stellen ons belastingstelsel voor nieuwe uitdagingen. Want waar AI grenzeloos is, geldt dat niet voor belastingheffing. In zijn oratie pleit hoogleraar Dennis Post voor een frisse blik op bestaande regels én voor internationale samenwerking.
Een internationaal opererende ondernemer die vanuit een belastingparadijs AI-agents aanstuurt. Een groot Amerikaans techbedrijf dat zijn klanten voornamelijk in andere landen heeft. Of de inzet van nieuwe technologieën bij belastingheffing. Het zijn voorbeelden van ontwikkelingen die vragen oproepen over de houdbaarheid van bestaande wettelijke kaders en de inrichting van ons belastingstelsel.
Fiscale uitdagingen
“Sinds de opkomst van crypto en blockchain, raakte ik steeds meer geïnteresseerd in de invloed van daarvan op fiscaliteit en vice versa”, vertelt Post. “De snelle ontwikkelingen op het gebied van AI hebben die interesse nog verder versterkt. De uitdaging is dat technologie zich niets aantrekt van landsgrenzen, terwijl belastingheffing juist aan die grenzen gebonden is. Tegelijkertijd biedt technologie ook mogelijkheden om de belastingheffing te verbeteren. Maar dat moet wel op een verantwoorde manier gebeuren: niemand zit te wachten op een tweede toeslagenaffaire.”
Robotbelasting
Inmiddels is een breed maatschappelijk debat gaande over hoe we AI zouden moeten belasten. “Als we ervan uitgaan dat AI een deel van onze banen gaat overnemen, kun je denken aan het heffen van een zogeheten robotbelasting”, legt Post uit. Hoewel hij dit een begrijpelijke denkrichting vindt, denkt hij niet dat dit uiteindelijk de juiste oplossing is.
“Zo'n belasting is in de praktijk enorm ingewikkeld. Tegelijkertijd moeten we wel nadenken over hoe we eventuele dalende inkomsten uit loonbelasting kunnen opvangen. Een mogelijkheid is een databelasting, waarbij bedrijven belasting betalen op basis van de hoeveelheid data die ze gebruiken. Dat zou mogelijk ook een rem kunnen zetten op de vervanging van menselijke arbeid door AI.”
Internationale samenwerking
Post ziet dat landen nu vaak eenzijdig maatregelen nemen. “Voor internationale ondernemingen die in verschillende landen opereren, ontstaat hierdoor een wirwar aan regels, wat de onduidelijkheid alleen maar groter maakt.” De belangrijkste oplossing moet volgens Post daarom gezocht worden in internationale samenwerking. Hij kijkt daarbij met name naar multilaterale instituties, zoals de OESO, de Wereldbank en het IMF.
“Maar de geopolitieke situatie maakt dat niet makkelijk”, erkent Post. “Binnen de OESO werd ooit overeenstemming bereikt over een fiscale aanpak voor grote techbedrijven met een omzet van minstens 20 miljard dollar. Maar de Verenigde Staten verzetten zich daartegen, waardoor de plannen niet doorgingen. En ook China is geen voorstander van internationale afspraken.”
Het voorkomen van intellectuele luiheid
Naast de invloed van nieuwe technologieën op ons belastingstelsel, wil Post de inzichten hierover ook vertalen naar het onderwijs over fiscaliteit. “We hebben nu een apart aandachtsgebied Tax & Technologie, maar inmiddels is AI zo verweven in ons werk en onderwijs, dat het in alle vakken een plek zou moeten krijgen.” Tegelijkertijd maakt hij zich ook zorgen over het gebruik van AI door studenten, bijvoorbeeld bij het schrijven van scripties of het doen van onderzoek. “Intellectuele luiheid ligt op de loer, terwijl het juist belangrijk is dat studenten zelf blijven nadenken en leren.”
Dat betekent volgens hem niet dat AI buiten het onderwijs moet blijven. “Studenten moeten eerst zelf nadenken, vervolgens kijken hoe AI hen kan ondersteunen en uiteindelijk zelf een oordeel vormen. Dat is wat mij betreft de juiste volgorde.” Tegelijkertijd ziet hij ook kansen: “AI kan studenten mogelijk helpen om effectiever te leren, waardoor zij kennis sneller eigen maken.”
Grote gevolgen
Hoe ons belastingstelsel er in de toekomst precies uit zal zien, is volgens Post moeilijk te voorspellen. “Wel staat vast dat nieuwe technologieën grote gevolgen hebben voor bestaande instituties. Dat geldt niet alleen voor de Belastingdienst, maar bijvoorbeeld ook voor de rechterlijke macht.
Sommigen verwachten dat technologie de toegang tot het rechtssysteem kan verbeteren en de werkdruk kan verlagen. Anderen vrezen juist dat AI het eenvoudiger maakt om bezwaar aan te tekenen of in beroep te gaan, waardoor de werkdruk verder toeneemt.” Volgens Post ligt de grootste uitdaging in het krijgen van grip op de uiteenlopende vraagstukken die deze technologische ontwikkelingen met zich meebrengen. “Als we daar niet in slagen, worden de problemen alleen maar groter.”
Download hier het redeboekje.