De anatomie van een succesvolle digitale transformatie

Wereldwijd wordt jaarlijks bijna vier biljoen dollar uitgegeven aan digitalisering, maar veel van die investeringen leveren weinig op. Volgens hoogleraar Sam Solaimani, die dit thema centraal stelt in zijn oratie, zit de crux in een hardnekkig misverstand: digitale transformatie is in de eerste plaats transformatie, en pas daarna digitaal. “Een viool speelt ook niet vanzelf. De mooiste muziek komt niet uit het instrument, maar uit de musicus en het orkest eromheen.”

“Al in 1987 schreef Nobelprijswinnaar Robert Solow dat je computers overal zag, maar dat hun effect nauwelijks was terug te zien in de productiviteitscijfers. De techniek is sindsdien totaal veranderd, maar die zin is nog steeds actueel”, vertelt Solaimani.

Uit recent onderzoek van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) blijkt dat ongeveer 95 procent van de generatieve AI-pilots geen meetbare waarde oplevert. Volgens Solaimani ligt dat niet aan de technologie zelf.

“Over één ding zijn optimisten en sceptici het eens: organisaties die wél waarde uit technologie halen, beschikken niet per se over betere tools dan organisaties die daarin achterblijven. Het verschil zit in alles wat niet puur technisch is."

Vier samenwerkende systemen

Om dat verschil concreter te maken, gebruikt Solaimani het beeld van een anatomie: een lichaam waarin vier systemen elkaar versterken en alleen in onderlinge samenhang goed functioneren.

“Het eerste systeem is het hoofd: leiderschap en strategie. Daar wordt de richting bepaald. Niet door één leider met een ambitieuze presentatie, maar door bestuurders en managers die kunnen uitleggen waaróm digitalisering nodig is en bovendien voldoende begrip hebben van data en technologie om de juiste vragen te stellen. Want een digitale strategie die alleen in de boardroom of bij de IT-afdeling leeft, is geen koers, maar een wens.”

Weerstand als waardevol signaal

Het tweede systeem is het hart: cultuur en gedrag. ‘Culture eats strategy for breakfast’ is niet voor niets een bekende uitspraak. Juist in die cultuur ontstaat de bereidheid om te leren, te experimenteren en vertrouwde aannames ter discussie te stellen. “Weerstand is daarbij geen obstakel dat overwonnen moet worden, maar een waardevol signaal. Het laat zien waar angst, verwarring of een gebrekkig ontwerp de verandering in de weg staan.”

Waar het vaak misgaat

Het derde systeem bestaat uit de ledematen: het operating model en de governance. “Daar gaat het vaak mis. Dromen is makkelijk, praten is makkelijk, doen is moeilijk. In veel organisaties bestaat de werkelijkheid uit verouderde systemen, noodoplossingen en complexiteit die jarenlang is opgebouwd. AI daar simpelweg bovenop plaatsen is geen versneller, maar een pleister op een gebroken been.”

“Vanuit de Lean-filosofie is de les helder: eerst vereenvoudigen en standaardiseren, pas daarna automatiseren. Anders wordt verspilling niet opgelost, maar geïnstitutionaliseerd.” 

Controle bepaalt digitale zelfstandigheid

De data en de techniek tot slot vormen het bloed. Volgens Solaimani zijn data en techniek belangrijk, maar hebben ze pas echt nut als de andere systemen ook op orde zijn. “Veel organisaties beschikken over enorme hoeveelheden data, maar halen daar nog onvoldoende inzicht uit. Juist daar raakt het vraagstuk aan het bredere debat over digitale zelfstandigheid. Want wie afhankelijk is van anderen om data op te slaan, te ontsluiten of te interpreteren, heeft maar beperkt grip op zijn eigen informatiepositie.”

“Ministeries, gemeenten, waterschappen, banken en verzekeraars maken veel gebruik van Amerikaanse clouddiensten. Het is begrijpelijk dat de politiek daar meer controle over wil. Maar digitale zelfstandigheid gaat niet alleen over de plek waar data staat. Het gaat vooral om de vraag of je er zelf controle over hebt. Ook bij een Nederlandse cloud heb je die controle niet automatisch. Daarvoor moeten governance, afspraken en processen eerst goed geregeld zijn.”

Het instrument leren bespelen

Op de vraag of hij zichzelf als een optimist of een scepticus ziet als het gaat om digitale transformatie, antwoordt Solaimani: “Ik beschouw mijzelf als een optimist én een realist. Nederland heeft alle ingrediënten in huis om digitale transformaties te doen slagen: goede infrastructuur, sterke kennisinstellingen en een groeiend besef dat dit ertoe doet. Dat blijkt ook uit het regeerakkoord, waarin staat dat Nederland een digitale koploper moet worden. Maar de techniek brengt ons er niet vanzelf.”

“De winst zit niet in het kopen van het beste instrument, maar in het leren bespelen ervan, en vooral in het orkest dat je samen met je ketenpartners en klanten vormt.”