Rendement óf impact? Pensioenfondsen kunnen juist op beide sturen

Moeten pensioenfondsen kiezen tussen rendement en maatschappelijke impact? Volgens hoogleraar Stefan Thewissen is dat een schijntegenstelling. In zijn oratie op 22 mei betoogt hij dat die twee elkaar niet uit hoeven te sluiten. Hij roept de sector op om op een legitieme en professionele manier te investeren in maatschappelijke impact, rendement én de kwaliteit van besluitvorming.

Pensioenfondsen beheren ons geld voor later. Daarmee bepalen ze niet alleen hoeveel pensioen er straks is, maar hebben ze ook een invloed op in welke economie en samenleving dat pensioen wordt uitgekeerd. “Precies daar schuurt het”, legt Thewissen uit. “Rendement blijft een kerndoel, maar dat doel staat niet los van bredere vragen over stabiliteit, leefbaarheid en langetermijnrisico’s. Maatschappelijke verwachtingen en Europese wetgeving rond duurzaam beleggen en transparantie vergroten die spanning.” In zijn oratie onderzoekt Thewissen hoe pensioenfondsen naast rendement ook maatschappelijke doelen kunnen nastreven, door te werken aan legitimiteit, professioneel onderbouwde keuzes en duurzame beleggingskansen.

Legitimiteit als cruciale voorwaarde

Het legitimiteitsvraagstuk bij pensioenfondsen draait om de vraag in hoeverre zij maatschappelijk en democratisch gelegitimeerd zijn om keuzes te maken namens hun deelnemers. Dat vraagstuk is extra relevant, omdat pensioenfondsen vaak worden bestuurd door niet-gekozen bestuurders, terwijl deelnemers via hun werkgever verplicht aangesloten zijn en nauwelijks kunnen overstappen naar een ander fonds. “Het is daarom belangrijk dat pensioenfondsen hun beleid en beleggingsstrategie verankeren in breed gedragen maatschappelijke doelen en in de voorkeuren en waarden van hun deelnemers.”

Luisteren voordat je gaat beleggen

Uit onderzoek blijkt dat deelnemers aan pensioenfondsen maatschappelijke doelen belangrijk vinden, óók als dit mogelijk ten koste kan gaan van rendement. “Mensen willen in een leefbare wereld van hun pensioen kunnen genieten. Dat betekent dat pensioenfondsen rekening moeten houden met de maatschappelijke effecten van hun keuzes.” Thewissen legt uit dat bouwen aan draagvlak in dit geval ook betekent dat je als pensioenfonds actief de dialoog opzoekt met je deelnemers en ze voedt met informatie. “Dat gebeurt vaak via enquêtes, maar die zijn over het algemeen nogal abstract. Een innovatief voorbeeld is dat van Pensioenfonds Detailhandel, dat een driedaagse ‘deelnemersdialoog’ organiseerde waarin deelnemers na intensief overleg en presentaties van experts aanbevelingen deden aan het bestuur. Dit leidde ook daadwerkelijk tot aanpassingen in het beleid.”

Verantwoorden is vooruitkijken

Naast legitimiteit is ook verantwoording essentieel voor pensioenfondsen: zij moeten professioneel kunnen onderbouwen waarom bepaalde doelen worden gekozen en hoe die keuzes bijdragen aan het belang van deelnemers. “Dat vraagt om zorgvuldig gemotiveerde besluitvorming, transparantie en beleid dat gebaseerd is op bewijs, langetermijnvisie en deskundige afwegingen, in plaats van op politieke grillen of kortetermijndenken. Wat ik interessant vind om te zien, is dat pensioenfondsen zoeken naar beleggingen die rendement, risico én maatschappelijke waarde combineren. Een sprekend voorbeeld is Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW), dat al vele jaren belegt in herverzekeringen tegen schade door natuurrampen, zoals orkanen. Daarbij neemt het fonds risico’s deels over van verzekeraars. Voor PFZW levert dit spreiding en goed rendement op, terwijl het ook mensen helpt om een betaalbare verzekering af te sluiten nu extreem weer helaas vaker voorkomt door klimaatverandering.”

Koers houden

Thewissen geeft pensioenfondsen een oproep mee: “Neem die verantwoordelijkheid, maar doe dit op een professionele en legitieme manier.” Tegelijkertijd denkt hij dat pensioenfondsen zichzelf meer rust en duidelijkheid kunnen geven door hun keuzes beter te baseren op breed gedragen maatschappelijke doelen die hun deelnemers belangrijk vinden. “Dat helpt om koers te houden.”