‘We hameren harder dan ooit op het belang van resultaten’

Nederland moet zich sterker richten op langetermijnresultaten, zegt de president van de Algemene Rekenkamer Pieter Duisenberg. Hij heeft dan ook meer met concrete doelen en resultaten dan met vergezichten. 

Sinds Pieter Duisenberg in september 2023 aantrad als president van de Algemene Rekenkamer, hamert hij op het belang van resultaat, want: ‘Daar zit al jaren de zwakke plek: de kortetermijndoelen op wonen, stikstof en klimaat worden structureel niet gehaald, waardoor ook de langetermijnambities uit zicht raken.’ Symbolisch: op de website van de Algemene Rekenkamer staat een foto van Duisenberg die het parlement toespreekt met opgeheven vinger tijdens de aanbieding van het Verantwoordingsonderzoek dit jaar.

In dit gesprek met Vincent Moolenaar, business director board & governance programs van Nyenrode Business Universiteit, laat hij vooral een uitgestoken hand zien: hij roept iedereen die dat wil, van bestuurder tot burger, op om samen de toekomst van Nederland ter hand te nemen.

Je bent bijna drie jaar geleden bij de Algemene Rekenkamer begonnen. Wat is er in die tijd veranderd?

‘Ik denk dat ik drie ontwikkelingen kan noemen. De eerste is een verschuiving in waar we de nadruk op leggen. Wij controleren het publieke geld op rechtmatigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid. Rechtmatigheid gaat over de vraag of de regels zijn gevolgd, doeltreffendheid over de vraag of beleid het gewenste resultaat oplevert, doelmatigheid over de verhouding tussen resultaat en kosten.

Op rechtmatigheid scoren we internationaal gezien goed, boven de 99 procent. Bij doeltreffendheid en doelmatigheid zit al jaren de zwakke plek. Daarom hebben we dit jaar een dashboard gemaakt, “Blik op Nederland”, met tien hoofdthema’s van brede welvaart.

Het zou goed zijn als het kabinet zelf ook zo’n dashboard maakt en dat overal zichtbaar maakt: “Dit is waar we voor gaan, en dit is waar we staan.” Stilstand kost de bv Nederland namelijk veel meer dan de rijksbegroting laat zien: het betekent letterlijk “sorry, er zijn geen woningen”, bijvoorbeeld. De tweede is institutioneel.

De Tweede Kamer heeft ingestemd om de certificerende controle van de rijksjaarrekeningen bij ons onder te brengen. Wij worden daarmee de externe accountant van het Rijk, en de Auditdienst Rijk richt zich voortaan zuiver op de interne audit. Dit is een inrichting die internationaal bij overheden al gebruikelijk is en ook in het bedrijfsleven.

Ik denk dat dat heel goed is voor de onafhankelijkheid van ons instituut en de weerbaarheid van de democratische rechtsstaat. Het is een historische stap. Het derde dat ik wil noemen is de invloed van technologie, digitalisering en ai, ook op ons eigen rekenkamerwerk.’

Waarom krijgt verantwoording zoveel minder aandacht dan het maken van plannen?

‘Dat is een onbalans in onze democratie. Prinsjesdag krijgt alle aandacht. Op Verantwoordingsdag, die ik zelf liever Resultatendag noem, is het vervolgens veel te stil. Deels komt dat doordat het in de politiek sterk gaat over de vergezichten voor de samenleving.

Wie een concreet doel noemt en het niet haalt, ligt in de Tweede Kamer al snel onder vuur. Daarnaast zijn sommige manieren van werken niet bevorderlijk – zo werkt Nederland nog als een van de weinige landen met een kasstelsel en wordt geen onderscheid gemaakt tussen kosten of investeringen met langetermijnopbrengsten. Het zou al veel schelen als kiezers partijen elke vier jaar op hun prestaties zouden beoordelen, in plaats van op hun beloftes.’

Wat is het alternatief? 

‘Wij pleiten samen met de andere Hoge Colleges van Staat voor een realistische overheid. En een andere cultuur: bij een gemist doel moet eerst de vraag komen wat misging, niet meteen een politieke crisis. Een overheid die resultaatgericht wil zijn, moet vóór alles een lerende overheid worden.

Met een begrotings- en verantwoordingscyclus die meer lijkt op die van een bedrijf. Die cyclus zou je als een evenwichtige hartslag in de democratie kunnen plaatsen.’

Wat is er nodig om die hartslag ingeburgerd te krijgen in de manier waarop de Tweede Kamer de regering controleert?

‘Dat begint met vooraf heel gedisciplineerd vragen stellen. Niet alleen om beloftes en Kamerbrieven, maar om concrete doelstellingen voor de korte en de lange termijn: welk geld hoort erbij, welke risico's zien we. En dan bij verantwoording, dus een jaar later, maar ook vier jaar later, moet dat een vast proces zijn waarin we rekenschap afleggen.’

Wat kan het bedrijfsleven van de overheid leren, en andersom?

‘Ik pleit voor meer kruisbestuiving tussen bedrijfsleven en publieke sector. Tegelijk is het besturen van de publieke sector vele malen complexer dan het besturen van een bedrijf: je werkt met meer stakeholders en tegenstrijdige belangen.

Neem het hoger onderwijs: er is twijfel over de vele Engelstalige opleidingen aan onze universiteiten, terwijl we tegelijk hoogopgeleide kenniswerkers nodig hebben voor de grote transities.

Van het bedrijfsleven zou ik willen dat het net zo sterk investeert in publieke waarden als van de overheid wordt gevraagd – denk aan een maatschappelijke license to operate. Je kunt je als bedrijf niet verschuilen achter regelgeving als de vraag is of je in het maatschappelijk belang hebt gehandeld.’

Hoe krijgt Nederland weer het vermogen om grote sprongen te maken?

‘Nederland moest bij de LNG-terminals in de Eemshaven razendsnel samenwerken na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne. Toen legde iedereen zijn kaarten op tafel. Diezelfde sfeer van samen dingen oplossen hebben we nodig voor de grote sprongen en transities op het gebied van wonen, stikstof en toekomstige welvaart.

Ik heb in mijn aanbiedingsspeech in de Kamer dit jaar verwezen naar het besluit om de Nieuwe Waterweg te graven, zodat Rotterdam een directe verbinding met zee kreeg. Daar was geen businesscase voor. Maar Nederland liep achter in de industriële groei. Zoals Thorbecke het toen zei: “Dit is een gewaagd werk, maar het is een werk dat wij moeten wagen.”

De Waterweg kostte uiteindelijk zes keer zoveel geld als beloofd. Maar kijk naar de Rotterdamse haven en wat die voor onze economie heeft betekend. Dat soort moedige besluiten hebben we weer nodig.’

Hoe optimistisch ben je over Nederland?

‘Ik ben positief over wat wij als Nederland kunnen bereiken. We hebben te lang stilgestaan, maar met de taskforces die het kabinet nu heeft ingesteld, verwacht ik een doorbraak. Er staan mensen op die met elkaar de stilstand willen doorbreken. Dat stemt mij hoopvol.’

Fotograaf: Gregor Servais