Democratie en de kracht van verbeelding

Toekomstgericht werken aan complexe maatschappelijke vraagstukken, met participatie als leidend principe. Dit is een van de belangrijkste drijfveren in het werk van hoogleraar Strategie en Transformatiemanagement Annemieke Roobeek. Op 27 maart spreekt zij haar emeritaatsrede uit: het derde deel van een drieluik over democratie, ditmaal met de kracht van verbeelding als centraal thema.

“Democratie is de meest tere staatsvorm die er is en daar moeten we zuinig op zijn”, stelt Roobeek. Roobeek signaleert tegelijkertijd dat het onderliggende stelsel, van economische innovatie tot zorg en welzijn, is vastgelopen. “We zijn verbureaucratiseerd en wantrouwen burgers. In plaats van controledruk op subsidies uit te oefenen, zouden we ruim baan moeten maken voor vernieuwing door innovatieve bedrijven."

"Neem de situatie in Groningen, waar gedupeerden van aardbevingsschade zich jarenlang door complexe procedures moesten worstelen. Of denk aan de toeslagenaffaire: veel mensen durven inmiddels geen toeslagen meer aan te vragen uit angst om onterecht op een ‘verkeerde lijst’ terecht te komen.” 

Kanteling op lokaal niveau

Decennia van neoliberaal beleid hebben er volgens Roobeek toe geleid dat het vertrouwen van burgers in de overheid structureel is aangetast. “Daar komt bij dat de invloed van lobby’s van grote bestaande industrieën, zoals de olie- en gassector en de chemische industrie, groot is. Dit gaat ten koste van echt innovatieve hightechbedrijven die voor de nieuwe basis van onze economie moeten gaan zorgen."

"Het dwingt ons als samenleving om een fundamentele vraag te stellen: vanuit welke visie en in wiens belang worden besluiten daadwerkelijk genomen? Waarom lijken de belangen van onze gezondheid, onderwijsmogelijkheden en die van volgende generaties ondergeschikt aan die van een beperkte groep dominante spelers?”

Tegelijkertijd benadrukt Roobeek dat er reden is voor optimisme. “We zien dat er inmiddels een kanteling gaande is, die zich met name op decentraal niveau manifesteert.”

De kracht van de ‘happy many’

Al haar hele carrière zet Roobeek zich in voor wat zij zelf de ‘happy many’ noemt. “Het uitgangspunt moet zijn dat we bijdragen aan het welzijn van zoveel mogelijk mensen. Dat vraagt om verbinding: het bij elkaar brengen van mensen met uiteenlopende achtergronden en perspectieven om samen te werken.

Juist door het gesprek met elkaar aan te gaan, kunnen we toewerken naar een toekomstbeeld van een stad of land dat voor een brede meerderheid aantrekkelijk is. Dat noem ik een ‘verlangbare visie’. En het is niet erg als dat proces af en toe schuurt, wrijving kan namelijk ook tot verdieping leiden.”

Op de vraag of toenemende polarisatie een open dialoog niet belemmert, nuanceert Roobeek dit beeld. “Polarisatie wordt naar mijn idee uitvergroot door de politiek in Den Haag en door de media. In het dagelijks leven staan mensen veel meer naast elkaar dan tegenover elkaar.”

Van inzicht naar impact

Volgens Roobeek is het tijd voor een nieuwe ordening: de politieke kaders worden gezamenlijk vastgesteld, terwijl de concrete invulling juist op decentraal niveau vorm krijgt. “Lokaal en decentraal kunnen we samen veel meer positieve impact maken dan politici in Den Haag.”

Die ontwikkeling ziet zij ook terug in het bedrijfsleven. “Steeds meer ondernemingen profileren zich als een ‘force for good’, wat bovendien helpt om talent aan te trekken. Ook beschikken steeds meer organisaties, waaronder Nyenrode, over een B Corp-certificaat. Daarmee geven zij aan positieve impact te willen maken op mens en milieu, terwijl er zeker winst gemaakt mag worden.” 

De vraag is vervolgens hoe zo’n nieuwe ordening concreet vorm krijgt. Volgens Roobeek begint dat bij het erkennen en doorgronden van complexiteit. “We moeten vastgelopen systemen eerst inzichtelijk maken, en ze vervolgens vertalen naar begrijpelijke alternatieven in toegankelijke taal. Zo creëer je ruimte voor doorbraken.”

Reden tot optimisme

In dat proces ziet Roobeek een sleutelrol weggelegd voor de zogeheten ‘webbers’, een rol waarin zij ook zichzelf herkent. “Webbers zijn superverbinders die al netwerkend verschillende mensen met elkaar weten te verbinden. Van mensen uit overheden en bedrijfsleven tot samenleving. Het zijn horizontale leiders die ervoor zorgen dat inzichten niet blijven hangen in abstractie, maar worden omgezet in concrete beweging, vernieuwing en tastbare activiteiten met resultaat.” 

Al sinds het begin van haar loopbaan heeft Roobeek veel netwerkprojecten gedaan waarin zij mensen begeleidde om zich te ontwikkelen tot webber. “Dat doe ik door combinaties van kennis te valoriseren, anders te durven denken en door ruimte te geven aan nieuwe perspectieven.” Juist in dat laatste ligt volgens Roobeek reden tot optimisme. “Mensen willen vooruit en dat stemt hoopvol voor de toekomst.”