Wij-waarden in de praktijk

"Ik ben omdat wij zijn."
"Wij zijn omdat de natuur er is."
"Ik kom vooruit omdat we samen vooruitgaan en tegelijkertijd houden we de aarde leefbaar."
"Nooit ik. Altijd wij."
"Ik ben, omdat wij zijn en wij zijn de aarde."
"Ik zie omdat zij zijn. Zij zijn omdat ik ben."
"Hoe kan iemand gelukkig zijn als alle anderen verdrietig zijn?"

Bovenstaand vormt het uitgangspunt van Ubuntu: ik ben omdat wij zijn.

Wij-waarden

Wat mij aanspreekt in Ubuntu is dat het als een wij-waarde een derde weg biedt in de strijd tussen ik-waarden en jij-waarden. Dat behoeft enige uitleg. Ik ben ethicus. De westerse ethiek gaat ervanuit dat mensen waarden hebben die ze willen realiseren. Ik-waarden zijn gericht op mijn eigen wensen, behoeftes en belangen. En jij-waarden op de wensen, behoeftes en belangen van anderen. De egoïst kent alleen ik-waarden, de altruïst kent alleen jij-waarden. En de meeste mensen zullen daartussenin zitten, ze willen zowel ik-waarden als jij-waarden realiseren. In het economisch verkeer lijken de ik-waarden voorop te staan. De ander is slechts een opportunity, een toevallige voorbijganger waaraan kan worden verdiend. De relatie met de ander is een ruilverhouding die in stand wordt gehouden op basis van berekenend gedrag. Relaties zijn secundair. Een noodzakelijk kwaad: contact is er omdat je de ander nodig hebt. Leitmotiv is: “What’s in it for me?”.

Jij-waarden

Om ook de jij-waarden in beeld te brengen zien we initiatieven rondom bijvoorbeeld Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen en de Sustainable Development Goals. Als tegenwicht tegen een te grote nadruk op ik-waarden. Dat gaat niet vanzelf. “Wat levert het op?” is de meest gehoorde vraag. Als dat niet goedschiks gaat, dan kunnen we met wetten, codes en verdragen de jij-waarden opleggen aan organisaties en mensen. Of, we kunnen voor een derde weg kiezen: "Onze volgorde is 'eerst de mens, dan de aarde en dan het geld'. Laat het oude los. Het komt goed". En dan komen we uit op wij-waarden. De wij-waarden hebben betrekking op ons samen, op onze specifieke relatie. Ze ontstaan door en bestaan omwille van die relatie. Wij-waarden geven een antwoord op de vraag: hoe kan ik op een positieve manier bijdragen aan onze relatie? “What’s in it for us?”.

Ubuntu

Wij-waarden klinken nog wel heel abstract. Een manier om wij-waarden concreet te maken is Ubuntu. Ubuntu is een wij-waarde in de praktijk. Het laat op een zeer doorleefde manier zien hoe wij-waarden in de praktijk een verschil kunnen maken. En het doet mij beseffen dat ik wij-waarden tot nu toe te beperkt heb opgepakt. Ik ging van ik naar jij naar wij. Dat draait om mensen. Om steeds meer mensen. Maar Ubuntu gaat verder: ik ben, omdat wij zijn en wij zijn de aarde. Het gaat niet alleen om de verbondenheid van mensen met elkaar, die mensen zijn ook onlosmakelijk verbonden met de planeet. Met de natuur. Met alles wat leeft, wat groeit en bloeit.

Helden

Ik hou van helden. Zij laten zien hoe je goed kan leven. Ze inspireren en bieden houvast: wat zou mijn held doen? Wat zou Mandela doen? Een held hoeft voor mij geen morele heilige te zijn, iemand die gedurende een groot deel van zijn of haar leven moreel zeer prijzenswaardige idealen nastreeft en bereid is hiervoor grote offers te brengen of risico’s te ondergaan. Ik vermoed dat Mandela zichzelf liever geen heilige zou noemen. Ook al voldoet hij wat mij betreft aan de definitie. Als ik zijn (auto)biografische boeken lees dan zie ik ook worstelingen, fouten en verkeerde keuzes. Maar dat maakt hem juist zo menselijk. En wat mij betreft een echte held. Want hij ging juist door!