Accountancy is geen rocket science, toch gaat het mis

De fraude waarover accountants zich de afgelopen twee jaar het meest druk lijken te hebben gemaakt was de examenfraude. Dat betrof echter fraude binnen de eigen organisaties en niet bij hun clientèle. Juist die kreeg te weinig aandacht als het gaat om de controlewerkzaamheden inzake frauderisico’s. Dat concludeert de Autoriteit Financiële Markten (AFM) in een recent rapport.

De AFM onderzocht 32 door accountants uitgevoerde controles van de jaarrekening: in 23 gevallen verkreeg de accountant niet voldoende en geschikte controle-informatie over de frauderisico’s. Het gaat dus om bijna driekwart van de onderzochte controles, wat ronduit gênant is. Het doel van de accountantscontrole is immers een hoge mate van zekerheid te verkrijgen dat de jaarrekening vrij is van materiële afwijkingen door fraude of fouten. Samenvattend stelt de AFM echter dat de controlewerkzaamheden ‘te kort door de bocht gaan’.

Minstens zo gênant is de constatering dat de fraudeparagraaf in de controleverklaring – hét eindproduct van de accountant – in 10 gevallen op een of meer onderdelen onjuist of onvolledig is. Bijvoorbeeld door zaken erin op te nemen die lijnrecht staan tegenover hetgeen uit het controledossier blijkt. Of door werkzaamheden te beschrijven die niet (volledig) zijn uitgevoerd. De AFM drukt zich netjes uit over de controleverklaring: gebruikers zijn ‘onjuist en onvolledig’ geïnformeerd. Ik noem het minder diplomatiek gewoon misleidend, omdat in dergelijke gevallen sprake is van een valse voorstelling door de accountant.

Een andere houding

In zekere zin verbazen de uitkomsten niet, omdat deze in lijn liggen met (inter)nationale rapporten. Zoals het bijna 50 jaar geleden verschenen rapport ‘The accounting establishment’ van de Amerikaanse Senaat, het rapport van de Amerikaanse Treadway-commissie (1987) en het Engelse Brydon-rapport (2019). Of in eigen land de rapporten van de Commissie Toekomst Accountancysector (2020), de Monitoring Commissie Accountancy (2020) en meer recent de Kwartiermakers (2023).

‘Accountants moeten niet louter afgaan op de informatie die van de gecontroleerde afkomstig is’

Uit dergelijke rapporten volgt dat accountants kritischer moeten zijn als het om fraude gaat, dat een onderzoekende grondhouding noodzakelijk is en dat accountants niet louter moeten afgaan op informatie die van de gecontroleerde afkomstig is. Dat zijn nu precies de punten waarvan de AFM heeft vastgesteld dat het in de praktijk wederom misgaat.

De uitkomsten mogen we niet voor lief nemen. Aandeelhouders, financiële instellingen, de overheid en vele anderen moeten kunnen vertrouwen op het oordeel van de accountant – vooral bij gevoelige onderwerpen zoals fraude en discontinuïteit, die voor hen tot grote schade kunnen leiden.

Bestaande middelen

Gelukkig is er hoop. Het AFM-rapport toont ook praktijkvoorbeelden van accountants(organisaties) die het wél kunnen. Ik pleit dan ook niet voor de pavlovreactie van nog meer maatregelen of nieuwe wet- en regelgeving, maar voor beter gebruik van bestaande middelen.

Ten eerste kwaliteitscontrole. Producten die een fabriek verlaten zijn meestal getest en goedgekeurd. Het eindproduct van de accountant, diens controleverklaring, wordt blijkens het AFM-onderzoek te vaak niet gedragen door voldoende en geschikte controle-informatie. De les is derhalve dat accountantsorganisaties intern veel meer tijd, aandacht en middelen beschikbaar moeten maken voor kwaliteitscontrole voordat een verklaring wordt afgegeven. Organisaties die dit structureel niet kunnen of willen waarmaken, verdienen geen AFM-vergunning.

Het tweede aspect is dat de praktijk uitwijst dat de inzet van fraude- en andere deskundigen bij het uitvoeren van een frauderisico-analyse en tijdens de controle betere resultaten tot gevolg heeft. Maak meer gebruik van hun frisse blik. Het AFM-rapport toont dat de accountant te routinematig werkt, standaardprogramma’s afdraait, te voorspelbaar is en zich onvoldoende verdiept in de cliënt- en sectorspecifieke aspecten. Een professional werkt niet op de automatische piloot, maar bewijst vanuit vakkennis en ervaring diens meerwaarde. Binnen de accountancy moet sneller afscheid worden genomen van hen die de juiste grondhouding en benodigde professioneel-kritische instelling als accountant missen. Er is simpelweg te veel middelmaat.

Gebruik data-analyse

De AFM wijst aan de hand van een praktijkvoorbeeld op de meerwaarde van data-analyse. Net zoals AI in de controle kan worden gebruikt – AI-robots zullen spoedig meer intelligentie tonen dan menig accountant. Dit vergt investeringen in automatisering, tools en medewerkers. Pleeg die, bouw financiële buffers op én werk aan een duurzame toekomst van de accountantsorganisatie in plaats van de jaaropbrengst telkens uit te keren aan de partners.

Tot slot dienen accountantsorganisaties te laten zien dat ze daadwerkelijk lerende organisaties zijn en het onderwerp fraude, waaraan zij hun bestaansrecht en rationale ontlenen, serieus nemen. Net als bijpassende opleidings- en examenverplichtingen.

Accountancy is echt geen rocketscience. Met gezond verstand, een kritische geest, een goed team en deugdelijke hulpmiddelen kom je een heel eind. Als je het wilt, tenminste. Daar wringt echter de schoen.