Wat AI niet kan: waarom menselijk leiderschap nu het verschil maakt

Kunstmatige intelligentie ontwikkelt zich in een tempo dat organisaties nauwelijks kunnen bijhouden. Steeds meer taken worden overgenomen door machines. Toch ziet prof. dr. Nick van Dam hierin geen bedreiging, mits we ons op de juiste vraag richten. "Het gaat niet om hoe mensen beter worden in wat machines al kunnen," stelt hij. "Het gaat om de vraag waarin mensen zich fundamenteel van machines onderscheiden."

Die vraag vormt de basis van zijn nieuwe boek Wat AI niet kan (internationale titel: Leading with Human Skills). Van Dam schreef het vanuit een groeiende zorg: "Organisaties investeren massaal in AI-capabilities, terwijl ze structureel te weinig investeren in de menselijke vaardigheden die nodig zijn om die technologie wijs, verantwoord en mensgericht te benutten."

Volgens Van Dam moeten we vooral niet de verkeerde wedstrijd willen winnen. "Taken waarin technologie uitblinkt – snelheid, precisie, patroonherkenning – zullen mensen nooit beter uitvoeren. En dat is ook niet de competitie waar we aan mee moeten doen. Juist de menselijke vaardigheden die machines niet hebben, maken het verschil.”

Technologie als partner, niet als hulpmiddel

AI verschilt volgens Van Dam fundamenteel van eerdere technologische doorbraken, zoals de industriële revolutie of digitalisering. “Waar technologie lange tijd vooral fysieke arbeid automatiseerde of informatieverwerking versnelde, dringt AI nu door tot cognitieve en sociale domeinen. AI kan redeneren, schrijven, ontwerpen en gesprekken voeren.”

Daarmee is AI geen hulpmiddel aan de rand van werk, maar een actieve partner in denken en beslissen. “Dat verandert niet alleen wat professionals doen, maar ook wie zij zijn in hun rol. Daarmee verschuift de focus van wat technologie kan, naar wat menselijk blijft in de samenwerking met AI.”

Geen massale baanvernietiging, wel fundamentele verschuiving

Net als bij eerdere technologische doorbraken verwacht Van Dam geen massale baanvernietiging door AI. Wel verandert de inhoud van werk ingrijpend. “Repetitieve taken verdwijnen, nieuwe rollen ontstaan, en bestaande functies worden hertekend.”

Volgens hem verschuift de menselijke bijdrage zichtbaar. “Professionals bewegen van uitvoeren naar regisseren, van analyseren naar oordelen, van kennis toepassen naar betekenis geven. Dat vraagt andere vaardigheden.” Voor leiders ligt daar een duidelijke opdracht, zegt hij. “Welke menselijke kwaliteiten blijven onderscheidend, en hoe ontwikkelen we die bewust?”

Wat machines niet kunnen: de 5 I’s

In het boek beschrijft Van Dam vijf fundamenteel menselijke kwaliteiten die niet door AI kunnen worden vervangen, de zogeheten 5 I’s. Het gaat om instinct, intuïtie, imagination (verbeeldingskracht), integriteit en identiteit.

“Deze kwaliteiten worden vaak gezien als ‘soft skills’, maar zijn in werkelijkheid strategische leiderschapsvermogens,” aldus Van Dam. “Ze helpen om richting te geven, vertrouwen te creëren en betekenis te geven, precies wat organisaties nodig hebben in een tijd van technologische versnelling.”

"AI kan bijdragen aan betere beslissingen, maar alleen mensen kunnen bepalen wat de juiste beslissing is."

Het grootste misverstand over AI

Volgens Van Dam schuilt een van de grootste risico’s van AI in een fundamenteel misverstand. “AI lijkt te begrijpen wat het doet, maar dat is schijn. Het kan taal genereren, verbanden leggen en overtuigend communiceren, maar het heeft geen bewustzijn, geen waarden en geen verantwoordelijkheid.”

Dat onderscheid is cruciaal, benadrukt hij. “AI kan bijdragen aan betere beslissingen, maar alleen mensen kunnen bepalen wat de juiste beslissing is. Zodra we menselijke kwaliteiten als empathie, moreel oordeelsvermogen of leiderschap aan technologie toeschrijven, reduceren we leiderschap tot een technisch optimalisatievraagstuk.”

En precies daar gaat het mis. “AI is extreem goed in efficiëntie, snelheid en prestatieverbetering. Maar leiderschap gaat óók over wat juist is, wat verantwoord is en wat past bij de context en de lange termijn.”

Onderschatte vaardigheden en nieuw leiderschap

Juist de meest menselijke vaardigheden worden volgens Van Dam structureel onderschat. “Innerlijke leiderschapsvaardigheden als zelfreflectie, intuïtie, integriteit en betekenisgeving zijn moeilijk meetbaar en leveren geen directe KPI’s op. Maar bij complexe en moreel beladen beslissingen zijn ze cruciaal.”

Leiderschap in een tijd waarin technologie steeds sneller leert, vraagt volgens hem paradoxaal genoeg om vertraging. “Niet sneller beslissen, maar beter oordelen. Niet meer controle, maar meer vertrouwen. Leiders moeten kunnen omgaan met onzekerheid, tegenstrijdige belangen en ethische spanningen. Dat vraagt menselijke wijsheid, geen algoritmen.”

Menselijkheid als strategische keuze

De hoop van Van Dam is dat leiders bewuster kiezen voor menselijkheid als strategische kracht. “De vraag is niet of we AI inzetten, maar hoe. Gebruiken we technologie om mensen te vervangen, of om menselijk potentieel te versterken?”

In een wereld waarin technologie steeds krachtiger wordt, zijn het volgens hem niet de machines die het verschil maken. “Het verschil wordt gemaakt door mensen die verantwoordelijkheid nemen voor hoe technologie wordt ingezet. Leiderschap blijft mensenwerk, nu misschien wel meer dan ooit.”