Wat weerhoudt pensioenfondsen van investeringen in impact Venture Capital?

Venture capital (VC) staat nadrukkelijk in de belangstelling van grote pensioenfondsen. Het is namelijk dé manier om zowel een goed financieel rendement te realiseren als bij te dragen aan innovatie, duurzaamheid, verdienvermogen en weerbaarheid van Nederland en de EU. Zo kondigde pensioenfonds PME onlangs aan om €400 miljoen te investeren in Nederlandse hightech startups. 

Het belang hiervan wordt steeds breder gedragen: geopolitieke spanningen en de rapporten van Wennink en Draghi hebben sterk bijgedragen aan een verschuiving in visie en ambities. Maar in tegenstelling tot PME, dat al sinds 2018 zeer actief is op dit terrein, lijken veel pensioenfondsen nog last te hebben van koudwatervrees. 

Wat houdt pensioenfondsen tegen? In een recent geaccepteerd artikel in Industry & Innovation onderzocht ik met Job Andreoli en Henk Kievit precies dat. Wij vonden obstakels op drie niveaus:

1. Conflicterende doelen op bestuursniveau;
2. Botsing van doelen met bestaande praktijken binnen pensioenfondsorganisaties;
3. Fricties in de investeringsketen.

Niveau 1: Conflicterende doelen op bestuursniveau

Pensioenfondsen hebben vaak ambitieuze doelen qua investeren in innovatie en impact, maar deze worden bemoeilijkt door tegenstrijdige belangen en externe druk.

Zo willen bestuurders graag investeren in startupecosystemen, maar worden zij geremd door kostenbesparingen en gemengde signalen van stakeholders. Deelnemers willen bijvoorbeeld wel impact, maar tegelijkertijd ook lage kosten en stabiele rendementen. Dit leidt tot een voorkeur voor passieve, lage-kosten-strategieën in publieke markten. Dit gaat ten koste van actieve, impactvolle investeringen.

Niveau 2: Botsing van doelen met bestaande praktijken binnen pensioenfondsorganisaties

Zelfs als bestuurders ambitieuze doelen stellen, botsen ze op hun organisatiecultuur en bestaande modellen. Een veelgehoorde omschrijving van de cultuur binnen pensioenfondsen is "risicomijdend, conservatief, en intern gericht". Dit maakt het moeilijk om nieuwe, risicovolle investeringen te omarmen.

Er gelden vaak strikte regels en modellen die niet zijn afgestemd op innovatieve, impactvolle investeringen. Zo zijn investeringscriteria doorgaans gebaseerd op historische data en risico-rendementsmodellen, die VC als te riskant zien, first-time managers verbieden en geen rekening houden met impact. Een pensioenfondsprofessional vertelde ons: "We missen interessante impactinvesteringen omdat onze selectiecriteria te star zijn."

Niveau 3: Fricties in de investeringsketen

Er is een gebrek aan verbindingen, kennis en afstemming tussen pensioenfondsen, VCs en ondernemers. Een veelgehoorde klacht van VCs en ondernemers is: "Waar is de balie? We weten niet wie we moeten benaderen bij pensioenfondsen." Ook ontbreekt het aan gespecialiseerde kennis over VC, impactmeting en sectorspecifieke uitdagingen.

Oplossingsrichtingen: Hoe kunnen we deze barrières overwinnen?

Ons onderzoek laat zien dat er geen ‘silver bullet’ is, maar dat er op meerdere niveaus actie nodig is:

• Op bestuursniveau: pensioenfondsen kunnen nieuwe doelen stellen voor investeringen in startupecosystemen en hun interne structuren en incentives hierop afstemmen. 
• Op organisatieniveau: het is essentieel om de cultuur te veranderen, door experimenten te stimuleren en risico's te herdefiniëren. 
• In de investeringsketen: pensioenfondsen, VCs, regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROMs) en InvestNL kunnen samenwerken om kennis op te bouwen en netwerken te versterken. Dit kan door het organiseren van evenementen, het opzetten van leerplatforms, en het ontwikkelen van innovatieve fondsstructuren die beter aansluiten bij de behoeften van startupecosystemen. Dit laatste is ook precies wat PME en InvestNL proberen te doen.

Conclusies

Ons onderzoek toont aan dat pensioenfondsen een cruciale rol kunnen spelen in het financieren van startupecosystemen, maar dat zij zelf de grootste barrière vormen. Door hun doelen, cultuur en modellen aan te passen, kunnen zij een krachtige bijdrage leveren aan een duurzame toekomst. Het vereist lef, experimenten, en samenwerking met andere spelers in de investeringsketen.

Vanuit SPO Nyenrode dragen we hieraan bij met onze onderwijs- en onderzoeksactiviteiten. Momenteel onderzoeken we hoe de ROMs investeren en wat pensioenfondsen daarvan kunnen leren; en we onderzoeken waarom het PME gelukt is om stevig te investeren in startupecosystemen.

Congres Toekomstgericht investeren 27 mei 2026

De ervaringen van PME laten zien dat er veel mogelijk is. Op ons congres Toekomstgericht investeren - verder bouwen aan synergie tussen start/scale-ups en pensioenfondsen gaan we daar dieper op in. Zo geeft data scientist Koen Maaskant inzicht in de rendementen en risico’s die pensioenfondsen mogen verwachten van hun VC-investeringen. En Evelien van Hilten, manager vermogensbeheer PME, bespreekt hoe zij het organisatorisch hebben ingericht.

Het doel is om het onderwerp hiermee nog concreter te maken en de koudwatervrees weg te nemen.

Blogserie

Reactie op mijn blog zijn welkom: w.schramade@nyenrode.nl. Hieronder vind je alle blogs in mijn serie over pensioeninvesteringen.

• Blog 1: Kunnen pensioenfondsen de wereld verbeteren?
  
• Blog 2: Hoe kunnen pensioenfondsen de wereld verbeteren?
  
• Blog 3: Wie helpen pensioenfondsen aan locale impact deals?
  
• Blog 4: Kloven overbruggen tussen pensioenfondsen en lokale impact investeringen.
  
• Blog 5: Pensioenfondsinvesteringen in entrepreneurial ecosystems.
• Blog 6: Startups en durfinvesteerders zijn nog onbekend en onbemind bij pensioenfondsen.
• Blog 7: Schaalproblemen tussen pensioenfondsen en startups
• Blog 8: Anders selecteren: startups en hun ecosystemen in beleggingsprocessen van pensioenfondsen