Hoe kunnen ‘langzame’ pensioenfondsen investeren in snelle tijden?

Investeren in venture capital (VC) biedt veel zaken die pensioenfondsen zeggen te zoeken: rendement, (lokale) impact, diversificatie en bijdragen aan weerbaarheid en innovatie. Toch zijn de Nederlandse pensioeninvesteringen in VC nog altijd beperkt – zie mijn eerdere blogs.

Eind mei organiseerden we voor de derde keer het congres Toekomstgericht investeren. Terugkerende thema’s waren onder andere de rol van schaal, risicohouding, processen en leren. Een thema dat dit keer veel sterker naar voren kwam dan voorheen, is het spanningsveld tussen zorgvuldigheid en snelheid.

Urgentie en verbeelding concreet maken

In zijn opening benadrukte Jeroen Smit de urgentie van investeringen in weerbaarheid en de rol van verbeelding: de noodzaak om je iets nieuws en beters te kunnen voorstellen. 

Dat voorstellingsvermogen werd heel concreet in de presentatie van Han de Groot, die in Nederland een AI-gigafabriek wil realiseren. “Gaat NL alleen AI-consument zijn of ook AI-producent?”, vroeg hij retorisch aan de zaal. De VS hebben nu 75% van de wereldwijde rekenkracht, terwijl de EU beschikt over minder dan 5% van deze kritieke grondstof van de toekomst. 

We hebben dus een inhaalslag te maken. Volgens De Groot is Nederland een goede plek voor een gigafabriek, want we hebben al een goede basis in digitale infrastructuur en toegang tot windenergie aan de Noordzee. Bovendien is het ruimtebeslag minimaal. Maar het probleem zijn vergunningen en geld. Geld is er genoeg, maar Europees geld veel minder – dat stroomt nog vooral langs de geijkte wegen, naar de VS. Daar kunnen pensioenfondsen een verschil gaan maken.  

Leren en experimenteren

Waar we tijdens het eerste congres in 2024 nog vooral in het stadium van diagnose zaten, zien we nu al veel meer initiatief, experimenteren en leren. De huiver voor VC-investeringen neemt ook af naarmate de kennis groter is. Juist daarom waren de inzichten die Koen Maaskant en Maurice van Tilburg deelden waardevol, over de verwachte rendementen van VC voor pensioenfondsen en de knoppen waaraan pensioenfondsen kunnen draaien om risico's te beheersen.  

Veel leren doe je samen, zoals in het initiatief van Andy Lürling (LUMO Labs) en André Snellen (voorzitter pensioenfonds PNO Media) om in een gezamenlijk leerproces seed capital voor startups op te halen. Daarbij benadrukte André op Cruijffiaanse wijze het belang van verbeelding en het nemen van initiatief: “Binnen de pensioenwereld moet iets er al zijn om iets te kunnen worden.” 

Ook Achmea en PME zijn al ver op de leercurve. Met Maureen Schlejen (CEO Achmea IM) sprak ik over Achmea’s co-creatie met klanten en de culturele verandering binnen Achmea zelf. En Evelien van Hilten vertelde over PME’s ervaringen met VC-investeringen in onder andere Innovation Industries, DeepTechXL en Keen Venture Partners. Daarbij doet PME geen concessies op risk-return, maar wel op bijvoorbeeld criteria als minimumomvang of first-time managers. De samenwerking met fundmanagers is daarbij cruciaal.  

Snelheid maken

Een zo’n fundmanager is Keen Venture Partners. Dat timmert onder leiding van voormalig Alcatel-Lucent topman Ben Verwaayen hard aan de weg om de VC-fondsen te bouwen die we nodig hebben, gericht op defensie en de toepassing van AI in het MKB. 

Daarbij ziet Verwaayen weliswaar grote interesse vanuit pensioenfondsen, maar stelt hij ook met lede ogen vast dat hun processen ontzettend traag zijn: “De wereld verandert supersnel, terwijl de pensioensector in een langzaam ritme zit. De sector heeft prachtige intenties maar omzetten in actie is het probleem.” 

Het kostte Keen een jaar om aan specifieke eisen te voldoen, terwijl bijvoorbeeld defensiemateriaal in Oekraïne een doorlooptijd heeft van slechts drie maanden. Zowel snel als zorgvuldig zijn kan gewoon. En als je wilt samenwerken met overheden, dan moet je in hetzelfde timeframe handelen als zij, dus in maanden in plaats van jaren.

Dat is volgens Verwaayen ook heel hard nodig: de VS zijn volledig gericht op China, hun enige concurrent, en ze zullen transactioneel blijven handelen, ook als de democraten weer aan de macht komen. “Dus we moeten zelf het vliegwiel bouwen en dat kan winstgevend, maar dare to dream!”  

Conclusie

Pensioenfondsen kunnen veel meer in Nederlandse en Europese startup ecosystemen investeren. De urgentie is hoog en zorgvuldigheid mag geen excuus zijn voor traagheid. Een goede balans tussen snelheid en zorgvuldigheid is noodzakelijk en mogelijk. PME laat dat al jaren zien. 

Snelheid vraagt niet om radicale verandering, wel om slimme interventies, zoals de aanpassing van een impactkader. Of nog simpeler: wacht voor een besluit niet op de volgende vergadering over een jaar, maar plan die vergadering gewoon eerder. Grondige processen kunnen wel degelijk snel zijn. 

Vanuit SPO Nyenrode dragen we hieraan bij met onze onderwijs- en onderzoeksactiviteiten. Momenteel onderzoeken we hoe de Regionale Ontwikkelmaatschappijen (ROMs) investeren en wat pensioenfondsen daarvan kunnen leren; en we onderzoeken waarom het PME gelukt is om stevig te investeren in startup-ecosystemen. De ervaringen van PME laten zien dat er veel mogelijk is.

Blogserie

Reactie op mijn blog zijn welkom: w.schramade@nyenrode.nl. Hieronder vind je alle blogs in mijn serie over pensioeninvesteringen.

• Blog 1: Kunnen pensioenfondsen de wereld verbeteren?
  
• Blog 2: Hoe kunnen pensioenfondsen de wereld verbeteren?
  
• Blog 3: Wie helpen pensioenfondsen aan lokale impact deals?
  
• Blog 4: Kloven overbruggen tussen pensioenfondsen en lokale impact investeringen.
  
• Blog 5: Pensioenfondsinvesteringen in entrepreneurial ecosystems.
• Blog 6: Startups en durfinvesteerders zijn nog onbekend en onbemind bij pensioenfondsen.
• Blog 7: Schaalproblemen tussen pensioenfondsen en startups
• Blog 8: Anders selecteren: startups en hun ecosystemen in beleggingsprocessen van pensioenfondsen
• Blog 9: Wat weerhoudt pensioenfondsen van investeringen in impact venture capital?